| Hanes Gymru |
History of
Wales |
Yr oedd y Celtiaid yn rhywogaeth egnïol, artistig a rhyfelgar. Dechreuasant ymledu i
Brydain i gychwyn o Ganolbarth Ewrop tua 1000 CC, ac y mae nifer fawr o fryngeyrydd o
ddiwedd yr Oes Efydd ar Oes Haearn o tua 600 CC iw gweld yng Nghymru.
|
The Celts, an energetic, artistic and war-like race first began to spread into Britain
from Central Europe around 1,000 BC, and hill forts from the late Bronze Age and Iron Age,
from around 600BC are found extensively in Wales. |
Gohiriodd gwrthsafiad ffyrnig y llwythau Celtaidd oruchafiaeth y llengoedd Rhufeinig tua
400 CC Arhosodd Cymru Rufeinig yn gyffindir, ond ni newidiwyd bywyd y rhan fwyaf or
Celtiaid. Fodd bynnag pan aeth y Rhufeiniaid dair canrif yn ddiweddarach, gadawsant
gymynrodd barhaol o ffyrdd, caerau, argaeau a thechnoleg mwyngloddio soffistigedig.
|
Fierce resistance by the Celtic tribes delayed the conquests of the Roman legions c. 400
AD. Roman Wales has always remained a frontier zone but the lives of most Celtic peoples
were not changed. But when the Romans left three centuries later, they left a permanent
legacy of roads, forts, dykes and sophisticated mining technology.
|
Wedi cwymp Rhufain, datblygodd Cymrur Oesoedd Canol yn fyrdd o freniniaethau bychain
annibynnol oroesodd am nifer o ganrifoedd er na lwyddodd Cymru i ddod yn uned boliticaidd
sengl; serch hynny dwysaodd y pwysau cynyddol gan reolwyr Eingl Sacsonaidd yn Lloegr yr
ymdeimlad o hunaniaeth genedlaethol Gymreig.
|
Following the fall of Rome Wales of the Dark Ages became a myriad of small independent
kingdoms, which survived for a number of centuries although Wales never succeeded in
becoming a single political unit; however increasing pressure west from Anglo Saxon rulers
in England heightened a sense of Welsh national identity. |
Gwelodd y 5ed ar 6ed ganrif ledaeniad Cristnogaeth drwy Gymru ac yn yr 8fed
ganrif codwyd ffin yr enwog Glawdd Offa, gorglawdd pridd o waith llaw dyn. Bygythiwyd
Cymru gan ymosodiadau ffyrnig y Llychlynwyr o gyfeiriad y mÛ ôr a chafwyd peth
llwyddiant yn erbyn yr ysbeilwyr yma, gan uno Cymru dros dro dan lywodraeth Rhodri Mawr
(850 OC).
|
The 5th and 6th centuries saw the spread of christianity through
Wales and 8th century Wales saw the famous Offas Dyke, a man-made
earth dyke boundary. Fierce attacks by Vikings threatened Wales from the sea and some
success was achieved against these raiders, uniting Wales briefly under the rule of Rhodri
Mawr (850AD).
|
Ffurfiodd Hywel Dda wyr Rhodri, gasgliad o ddeddfau ysgrifenedig - Cyfreithiau Hywel Dda -
wedi eu seilio ar gyfreithiau brodorol Cymru, ac feu gweinyddwyd drwy Gymru hyd yr
unfed ganrif ar bymtheg pan ddiddymwyd hwy dan y Ddeddf Uno.
|
Rhodris grandson, Hywel Dda (Hywel the Good) formulated a written code, the laws of
Hywel Dda, based on the native laws of Wales, which were adminstered throughout Wales
until the sixteenth century when they were abolished by the Act of Union. |
Yr oedd y Goncwest Normanaidd yn fygythiad gwirioneddol i Gymru adeiladwyd cannoedd
o gestyll fel amddiffynfeydd yn gyntaf gan Arglwyddir Mers Saesneg ac yna eu
hefelychu gan y tywysogion Cymreig.
|
The Norman Conquest was a very real threat to Wales many hundreds of castles, as
fortifications were built firstly by English Marcher lords and then imitated by the
Welsh Princes.
|
Yn ôl i frig y dudalen |
Back to top of page |
Ar ddechraur drydedd ganrif ar ddeg gwelwyd adnewyddiad yn nhynged Cymry yn erbyn y
Normaniaid pan gymerodd Llewelyn ap Iorwerth o Wynedd fantais ar y gwendid yn llywodraeth
y Saeson, i estyn ei ddylanwad drwy Gymru gyfan, a lwyddodd ei ý yr Llewelyn ap Gruffydd
i wneud hyn a chymryd y teitl Tywysog Cymru, ond rhoddodd esgyniad Edward I
ir orsedd (un or brenhinoedd Seisnig mwyaf grymus yn y canol oesoedd) ddiwedd
ar unrhyw obaith am annibyniaeth i Gymru. Lladdwyd Llewelyn, Tywysog olaf Cymru, mewn
brwydr ym 1282. Rôl Edward yng Nghymru oedd gorchfygwr pwerus.
|
The beginning of the thirteenth century saw the revival of Welsh fortunes against the
Normans when Llewelyn ap Iorweth of Gwynedd took advantage of the weakness in English
rule, to extend his influence to the whole of Wales and his grandson, Llewelyn ap Gruffydd
contrived this and assumed the title The Prince of Wales but Edward Is
accession to the throne (one of the most powerful of English medieval monarchs) ended any
hope of Welsh independence. Llewelyn, Wales last Prince, was killed in battle in
1282. Edwards role in Wales was that of an all-powerful conqueror. |
Fe fu un gwrthryfel arall yn erbyn gorsedd Lloegr yn gynnar yn y 15fed ganrif pan
gadarnhaodd Owain Glyndr ei afael ar y rhan fwyaf o Gymru a cheisio dod digwyddiadau a
sefydliadau cenedlaethol. Byr y parhaodd y gefnogaeth newydd yma ac erbyn 1410 daeth y
gwrthryfel i ben ac yr oedd gorchfygiad yn golygu bod y Cymry bellach yn ddinasyddion
eilradd, heb hawl i gario arfau na dal swydd.
|
There was to be one more rebellion against the English throne when, in early 15th
century, Owain Glyndwr consolidated his hold over much of Wales and attempted to bring in
reforms and national institutions. This resurgence was short lived and by 1410 the
rebellion had petered out and defeat meant that the Welsh were now to become second class
citizens, not allowed to bear arms or hold office. |
Yn 1536 cyflwynodd mab Harrir VII (anwyd yn Sir Benfro ac a ddaeth i orsedd Lloegr
ym 1485) Ddeddf Uno rhwng Lloegr a Chymru uniad politicaidd a chyfreithiol cyflawn.
Dechreuodd hyn broses graddol o Seisnigeiddio a daeth Llundain yn ganolbwynt i Gymry
uchelgeisiol.
|
In 1536 Henry VIIs son (born in Pembrokeshire) and who gained the English throne in
1485, brought about the Act of Union between England and Wales a complete political
and legal union. This began a gradual process of anglicisation and London became the focus
for ambitious Welsh men. |
Yn ôl i frig y dudalen |
Back to top of page |
Gydar Uno daeth y Diwygiad Protestannaidd. Yn dyngedfennol ir iaith,
cyfieithwyd y Beibl ir Gymraeg ym 1588 a hynnyn sicrhau goroesiad yr iaith
Gymraeg.
|
With the Union came the Reformation of the Church. Crucially for the language, the Bible
was translated into Welsh in 1588 which ensured the survival of the Welsh language. |
Yn ystod y 18fed ganrif yr oedd cyfnewidiadau mawr i gymryd lle fel y gwyrdrodd
Methodistiaeth diwygiad crefyddol newydd ar Chwyldro Diwydiannol Gymru
hanes i Gymru heddiw. Ymledodd y diwygiad Methodistaidd dros Gymru a chryfhau safler
iaith Gymraeg ac adfywio traddodiadaur Eisteddfod.
|
During the 18th century major changes were to take place as Methodism a
new religious revival - and the Industrial Revolution both wrenched the Wales of history
into the Wales of today. The Methodist revival swept Wales and strengthened the position
of the Welsh language and revived the traditions of the Eisteddfod. |
Fodd bynnag, nid y chwyldro crefyddol nar diwylliannol oedd i gael yr effaith fwyaf
parhaol ar y gymdeithas Gymreig, ond yn hytrach cyflymder y newid economaidd yn ystod y
18fed ganrif yn trawsnewid economi Cymru o un amaethyddol i un diwydiannol.
|
However, it was neither the religious nor the cultural revolution that was to have the
most enduring effect on Welsh society, rather, the accelerating pace of economic change
during the 18th century transforming the Welsh economy from an agrarian to an
industrial base. |
Cafwyd bod cyfoeth o lo a haearn ym mynyddoedd Cymru y ddau ddefnydd allweddol i
doddi haearn. Sicrhawyd y ffyniant mewn haearn gan yr angen am gyflenwad militaraidd a
dyfodiad oes y rheilffordd. Erbyn 1827 yr oedd De Cymru yn cynhyrchu 50% o allforion
haearn Prydain. Erbyn 1913 yr oedd 57 mil tunnell o lo yn cael ei gloddio yn Ne Cymru,
dros 50% iw allforio, a chyflogid 250,000 o lowyr yn y diwydiant.
|
Welsh mountains were found to be rich in coal and iron two key ingredients needed
to smelt iron. The iron boom was sustained by the need for military supplies and the
arrival of the railway age. By 1827 South Wales was producing 50% of Britains iron
exports. By 1913 57 million tons of coal was mined in South Wales, over 50% for export,
and 250,000 miners were employed by the industry. |
Yn ôl i frig y dudalen |
Back to top of page |
Daeth diwydiant a gwell ffyrdd a rheilffyrdd, a thyfodd Caerdydd yn gyflym iawn gan ddod
yn borthladd mwyar byd yn allforio glo.
|
Industrialisation brought greatly improved roads and railways, and Cardiff grew at an
enormous rate, becoming the worlds largest port for coal exports.
|
Yr oedd yr amgylchiadau byw difrifol o ganlyniad i drefoliad cyflym cymoedd De Cymru yn
well nar tlodi anobeithiol ar diffyg cyfleoedd am ddyrchafiad yn yr ardaloedd
gwledig. Yr oedd anniddigrwydd cymdeithasol dybryd yn rhemp yn y 19edd ganrif ac yn
ardaloedd gwledig gorllewin Cymru gwelwyd terfysg yn erbyn y tollbyrth ar tlotai
atgas.
|
The awful living conditions brought about by rapid urbanisation of the South Wales valleys
were preferable to the hopeless poverty and lack of opportunities for advancement in the
rural areas. Profound social discontent was rife in 19th century and rural west
Wales saw riots against the hated tollgates and workhouses. |
Daeth gwir symbyliad am newid sylfaenol erbyn diwedd y 1890au pan oedd y Rhyddfrydwyr mewn
grym a gyda dyfodiad David Lloyd George y Cymro radical ddaeth yn Ganghellor y Trysorlys
ac ynan Brif Weinidog
|
Real impetus for fundamental change came by the end of the 1890s, with the Liberals
in control, and saw the rise of the radical Welshman David Lloyd George, to become
Chancellor of the Exchequer and then Prime Minister. |
Cafodd y Rhyfel Mawr, dorrodd allan ym 1914, effaith ddramatig ar fywyd a chrefydd Cymru,
a chliriodd y llwyfan i fuddugoliaeth y Blaid Lafur. Erbyn y 1930au yr oedd goruchafiaeth
Llafur yn y glofeydd yn llwyr.
|
The Great War which broke out in 1914 had a dramatic impact on Welsh life and religion and
cleared the stage for the triumph of the Labour Party. By the 1930s Labours
dominance was absolute in the coalfields. |
Yn ôl i frig y dudalen |
Back to top of page |
Rhwng y ddau ryfel dioddefodd Cymru ddirwasgiad economaidd gawr, a lledodd y bwlch rhwng
Cymru wledig a diwydiannol.
|
Between both wars there was an economic depression that was to hit Wales hard, and a
widening gap between rural and industrial Wales. |
Erbyn 1945 ac wedir Ail Ryfel Byd, cychwynnodd y llywodraeth raglen o bwys i hybu
diwydiant newydd yng Nghymru. Yn ystod yr amser yma a thwf Undebau Llafur yr ymddangosodd
llawer o arweinwyr politicaidd blaenllaw, Aneurin Bevan yr enwocaf ohonynt arloeswr
y Gwasanaeth Iechyd Cenedlaethol yn Llywodraeth Lafur Prydain wedir rhyfel.
|
By 1945 and post Second World War, the government started a major programme encouraging
new industry into Wales. It was during this time and the growth of Trade Unionism, that
gave birth to many leading politicians; the most celebrated being Aneurin Bevan
pioneer of the National Health Service in Britains post-war Labour Government.
|
Erbyn canol y 50au llwyddodd Cymru i gael bron i gyflogaeth llawn, ond yn y 60au caewyd
mwy o byllau ac yr oedd yn amser caled ar y diwydiant haearn. Yr oedd yn rhaid i Gymru
amrywioi sylfaen diwydiannol wedi hynny.
|
By mid 1950s Wales had achieved nearly full employment, but the 1960s brought more
pit closures and hard times for the steel industry. Wales then had to diversify its
industrial base. |
Y brif sialens boliticaidd ir Blaid Lafur yng Nghymru yn ystod y 60au ar 70au
oedd Plaid Cymru a ddaeth yn rhan or olygfa boliticaidd yn ddramatig pan
enillodd eu Llywydd, Dr Gwynfor Evans isetholiad Caerfyrddin ym 1966.
|
The main political challenge to the Labour Party in Wales during the 60s and
70s was Plaid Cymru (the Welsh Nationalist Party) entering the political
scene dramatically in the 1966 Carmarthen by-election won by their President, Dr. Gwynfor
Evans. |
Erbyn diwedd y 60au yr oedd galw mawr am ddatganoli o San Steffan, ac yr oedd
buddugoliaeth Plaid Cymru yn Etholiad Cyffredinol 1974 ar llwyddiannau cenedlaethol
cyfatebol yn yr Alban, yn rhoi datganoli Cymreig ac Albanaidd yn gadarn ar yr agenda
boliticaidd. Yn y refferendwm 1979 mynegodd 80% or rhai bleidleisiodd eu
gwrthwynebiad i sefydlu Cynulliad.
|
By late 60s there was a strong call for devolution of power from Westminster and the 1974
General Election saw more Plaid Cymru victories paralleled by nationalist triumphs in
Scotland which placed Welsh and Scottish devolution firmly on the political agenda. The
1979 referendum saw 80% of those who voted expressing their opposition to the setting up
on an Assembly. |
Ddegawd yn ddiweddarach, ym 1999, yn dilyn refferendwm fwriodd bleidlais gadarnhaol o
blaid datganoli (heb rym amrywio trethi), sefydlwyd Cynulliad Cymreig newydd i roi
fframwaith politicaidd newydd i Gymru.
|
A decade late, in 1999, following a referendum returning a Yes vote in favour
of devolution, (with no tax-raising power) the new Welsh Assembly was established, to
provide a new political framework for Wales.
|
Yn ôl i frig y dudalen |
Back to top of page |